Mutasyon Nedir? Çeşitleri [Kromozom ve Gen (nokta) Mutasyonu]

Canlının kalıtsal yapısında (DNA’da) meydana gelen kural dışı değişikliklere mutasyon (değişinim) denir. Mutasyon sonucu meydana gelen gen, hücre veya organizmaya mutant adı verilir.

Mutasyonun, meydana geldiği organizmanın fenotipinde kendini belli etme durumu değişkendir. Bazen bir mutasyon fenotipte kendini belli etmez veya
tam aksine canlının ölümüne neden olabilir. Bu iki uç nokta arasında ise, mutasyonların çoğu bireyin fenotipinde çok çeşitli değişikliklere yol açar ve
onun ortama uyumunu etkiler. Böylece bireyin yaşama ve üreme yeteneğini çeşitli ölçülerde etkilemiş olur. Kalıtsal ve kalıtsal olmayan mutasyon olmak
üzere iki tip mutasyon vardır.

a. Kalıtsal Mutasyon

Sonraki döllere aktarılan mutasyonlardır. Bir mutasyonun kalıtsal olabilmesi için eşey ana hücrelerinde (spermatogonium ve oogonium), eşey hücrelerinde (sperm ve yumurta) vb. meydana gelmesi gerekir. Bir mutasyonun evrime yardımcı olabilmesi için kalıtsal olması gerekir. Çünkü, ancak bu durumda populasyonun gen havuzundaki kalıtsal yapı değişebilir.

b. Kalıtsal Olmayan (Somatik) Mutasyonlar

Eşeyli üreme ile ilgisi olmayan doku hücrelerine somatik hücreler, bunlarda meydana gelen mutasyonlara da somatik mutasyonlar denir. Somatik mutasyonlar sonraki döllere aktarılmadığı için bir populasyonun kalıtsal yapısını meydana getiren gen havuzundaki genlerin frekansını etkilemez. Bu nedenle evrim açısından önemli değildir, yani türleşmeyi sağlamaz.

Mutasyonların nedenlerini ve genlerde, kromozom yapılarında ve kromozom sayılarında meydana gelebildiğini diğer yazılarımızda anlatmıştık.

2. Rekombinasyon

Bir populasyonda bulunan genlerin çeşitli kombinasyonlarından yeni genotiplerin meydana gelmesine rekombinasyon denir. Bu şekliyle rekombinasyon, eşeyli üreme ile sağlanır. Eşeyli üremede görülen bazı
olaylar yeni gen kombinasyonlarını (rekombinasyonu) meydana getirir. Bu olaylar özetle şunlardır:

a. Mayoz bölünme : Mayoz bölünmede rekombinasyonları sağlayan üç olay vardır.

Bunlar,

1. Krosing-over

2. Homolog kromozomların bağımsız ayrışması Her iki olay da farklı genotiplerde gametlerin oluşması nı sağlar.

b. Döllenme : Farklı genotiplerdeki gametler arasında meydana gelen döllenme ile farklı genotiplerde zigotlar (bireyler) oluşur.

Yeni gen kombinasyonları doğal seçilimde başarılı veya başarısız tipleri meydana getirebileceği için, evrimsel bir kaynak (ham madde) olarak değerlendirilebilir.

GEN VE KROMOZOM MUTASYONU

Canlı vücudunda mutasyonlara neden olan faktörlere mutajen denir. Çeşitli kimyasal maddeler (nitrik asit, hardal gazı, formaldehit, etil üretan, uyuşturucu maddeler, bazı ilaçlar ve akridin boyası gibi), radyasyon, ultraviyole, X, beta ve gama ışınları gibi yüksek enerjili ışınlar mutajen faktörlere örnek verilebilir. Kromozom yapısı ve sayısında meydana gelen değişiklikler kromozom mutasyonları olarak adlandırılır. DNA’ nın bir çift nükleotidinde meydana gelen mutasyonlara ise gen (nokta) mutasyonu denir.

Gen (Nokta) Mutasyonu

Bir gendeki mutasyon; DNA’ daki yanlış baz eşleşmesi, karşılıklı bulunan bir nükleotit çiftinin yer değiştirmesi, yeni bir nükleotit çiftinin eklenmesi veya eksilmesi şeklindeki mutasyonlardır.

Orak hücreli anemi, gen mutasyonuyla ortaya çıkan kalıtsal bir hastalıktır. Bu hastalığa neden olan alel gen, tek bir DNA baz çiftindeki değişiklikle farklılaşmıştır.

Bu farklılaşma sonucunda hemoglobinin yapısı bozulur ve hemoglobin yeterli oksijen bağlayamaz. Düşük oksijen basıncında alyuvarlar uzar, bükülür ve orak şeklini alarak normal alyuvardan farklı bir yapı kazanır.

Dokulara yeterli oksijen taşınmadığından ve alyuvarlar daha hızlı parçalanacağından hastalar ölebilir. Orak hücreli anemi, çekinik bir genle kalıtıldığından heterozigot bireyler hastalık belirtileri göstermez.

NOT: Mutasyonların çoğu öldürücüdür. Ölüme neden olan mutasyonlara öldürücü (letal) mutasyon denir. Çok az mutasyon çeşiti canlının çevreye adaptasyonunu sağlayarak yaşama şansını artırır.

KROMOZOM MUTASYONLARI

Kromozomda meydana gelen mutasyonlar ikiye ayrılmaktadır. Bunlar;

Kromozom Sayısındaki Değişiklikler

Kromozom Yapısındaki Değişiklikler

 

Mutasyon Nedir? Çeşitleri (Kromozom ve Gen Mutasyonu) – PDF

 

 

1 YORUM

CEVAP VER

Please enter your comment!
buraya adınızı giriniz

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.