Eşeye (Cinsiyete = X ve Y Kromozomuna) Bağlı Kalıtım

Cinsiyet kromozomları (gonozomlar) canlının eşeyini belirlemenin yanında, bazı vücut karakterlerinin genlerini de taşır. Genleri gonozomlar üzerinde taşınan karakterlere eşeye bağlı karakterler denir.

Gonozomları X ve Y olarak belirlenen insanlarda ve diğer canlılarda, eşeye bağlı karakterler X kromozomuna ya da Y kromozomuna bağlı kalıtım gösterir.

EŞEYE (CİNSİYETE) BAĞLI KALITIM

X Kromozomuna Bağlı Kalıtım

İnsanlarda X kromozomlarındaki genlerle kalıtılan; kırmızı-yeşil renk körlüğü, hemofili ve kas distrofisi eşeye bağlı karakterlerin en çok bilinenleridir.

Kırmızı-yeşil renk körlüğü: X kromozomunda bulunan çekinik bir genle kalıtılır. Bu gen Xr ile gösterilir. XR ise normal görmeyi sağlayan gendir. Dişi bireylerde iki tane X kromozomu bulunduğu için, renk körlüğünün oluşması ancak, iki çekinik genin bulunmasıyla (XrXr) mümkün olur.

Erkeklerde XRY sağlam, Xr Y ise renk körü bireylerdir. Erkeklerdeki Y kromozomunda renk körlüğü geni yoktur.

Renk körlüğü bakımından taşıyıcı (XRXr) bir dişi ile, renk körü (XrY) bir erkeğin çocukları aşağıdaki ihtimallerde olur.

Hemofili (kanın pıhtılaşmaması): Bir kanama durumunda, kanın pıhtılaşması için gerekli olan proteinin eksikliği sonucu ortaya çıkan bir hastalıktır. Gonozomlardan X kromozomu üzerinde çekinik bir genle kalıtılır.

Dişi bireylerin hemofili hastası olabilmesi için, hem annesinden hem de babasından Xh genini alması gerekir.

Hemofili hastası bir kadının, bütün erkek çocukları annelerinden Xh genini aldıkları için hastadır. Hemofili hastaları, kanın pıhtılaşamaması nedeniyle yaralanmalarda aşırı kan kaybından ölebilir.

Taşıyıcı bir kadınla sağlam bir erkek evlendiğinde doğacak çocuklar aşağıdaki ihtimallerde olabilir:

İnsanda kas distrofisi: Kasların gittikçe zayıflaması ve uyumlu çalışamamasıyla kendini gösteren bir hastalıktır. Bu hastalığa yakalanan insanlar nadiren yirmili yaşlara kadar yaşar. Hastalığın distrofin adlı bir kas proteininin yokluğundan kaynaklandığı belirlenmiştir. Bu proteinin sentezinden sorumlu çekinik gen, X kromozomu üzerinde taşınmaktadır.

Y Kromozomuna Bağlı Kalıtım

İnsanlarda Y kromozomunun, X ile homolog olmayan bölgesindeki genlerle kalıtılan karakterler sadece babadan oğula geçer.

Y kromozomunun homolog olmayan parçası üzerinde bulunan bir gen, baskın veya çekinik olsa da erkek çocuklarda mutlaka fenotipte etkisini gösterir.

Dişilerde Y kromozomu bulunmadığından bu hastalık görülmez. Kulak kıllığı, balık pulluluk ve yapışık parmaklılık Y kromozomuna bağlı kalıtıma örnek olarak verilebilir.

Örnek Soru;

Üç farklı aileye ait olan şekildeki soyağacında, renk körü olan bütün bireyler taralı olarak gösterilmiştir.

Bu soyağacındaki numaralı bireylerin hangilerinde, renk körlüğüne neden olan gen mutlaka bulunur?

A) 1 ve 2
B) 2, 3 ve 4
C) 1, 2, 4, 5 ve 6
D) 4, 5, 6 ve 7
E) 1, 3, 5 ve 7

ÇÖZÜM

Soruda verilen soyağacını çizerek bireylerin ilgili özelliğe
ait genotiplerini gösterelim.

X kromozomuna bağlı kalıtımda, kız çocukları, X kromozomlarından birini anneden, diğerini babasından alır. Buna göre babası renk körü olan 4. ve 6. bireylerde renk körlüğü geni mutlaka bulunur.

Erkek çocuklar ise, X kromozomlarını her zaman annelerinden alırlar. Çünkü, babalarından Y kromozomunu almışlardır. Buna göre, erkek çocukları renk körü
olan 1, 2 ve 5 nolu ebeveynlerde de renk körlüğü geni mutlaka bulunur.
Cevap C

 

Örnek Soru;

Bir ailenin erkek çocuklarından bazıları renk körü olurken, kız çocuklarının hiçbirinde renk körlüğü özelliği görülmemiştir.
Bu bilgilere göre, aileyi oluşturan anne ve babanın genotipleri, aşağıdakilerden hangisinde verildiği gibi olmalıdır?

ÇÖZÜM ; 

Kız çocuklarından hiç birisi renk körü olmadığına göre, baba normal (XRY) görüşlüdür. Kız çocukların renk körü olması için, anne ve babasından renk körlü-
ğü geni alması gerekir.Normal görüşlü erkek ve kız çocukların olması, annenin
taşıyıcı olmasını (XRXr) gerektirir. Normal görüşlü olan erkek çocuklar, sağlam olmalarını sağlayan genleri annelerinden almışlardır. Cevap B

Eşeye (Cinsiyete = X ve Y Kromozomuna) Bağlı Kalıtım – PDF

 

CEVAP VER

Please enter your comment!
buraya adınızı giriniz